Ի՞նչ է փոխվում, երբ հաշմանդամություն ունեցող կինը ոչ թե դասընթացի մասնակից է, այլ դասընթացավար, իսկ հաշմանդամություն չունեցող կանայք սովորում են նրանից։ Երբեմն հենց այսպիսի պարզ հանդիպումներն են օգնում վերանայել տարիներով ձևավորված պատկերացումներն ու մարդկանց միմյանց այլ աչքերով նայել։
Քրիստինեն՝ անվասայլակ օգտագործող երիտասարդ կինը, իր օրինակով ցույց է տալիս, թե ինչ է նշանակում ներառականությունը գործնականում։ «Ագաթ» հաշմանդամություն ունեցող կանանց իրավունքների պաշտպանության կենտրոն ՀԿ-ի տեխնիկական աջակցությամբ նա տեղի կանանց և աղջիկների համար դիմահարդարման դասընթացներ է անցկացնում՝ նրանց փոխանցելով իր գիտելիքներն ու հմտությունները։
Քրիստինեն ինքն է կազմակերպում դասընթացները, հավաքագրում մասնակիցներին և սովորեցնում դիմահարդարման տարբեր տեխնիկաներ։ Նա պարզապես ներգրավված չէ համայնքային նախաձեռնության մեջ․ նա է այն մարդը, ով կազմակերպում և իրականացնում է ամբողջ գործընթացը։
Այս նախաձեռնության մեջ մի կարևոր հանգամանք կա․ Քրիստինեն դասընթացավարի և հաշմանդամություն ունեցող միակ կնոջ դերում է, իսկ բոլոր մասնակիցները հաշմանդամություն չունեն։
Սա փոխում է այն պատկերը, որին հասարակությունը հաճախ սովոր է։ Շատ դեպքերում հաշմանդամություն ունեցող մարդիկ ներկայանում են որպես օգնություն կամ աջակցություն ստացողներ, իսկ նրանց գիտելիքները, հմտություններն ու առաջնորդելու կարողությունները մնում են ստվերում։ Երբեմն մարդիկ նույնիսկ թերահավատորեն են վերաբերվում այն մտքին, որ հաշմանդամություն ունեցող կինը կարող է սովորեցնել ուրիշներին, ղեկավարել գործընթացներ կամ ինքնուրույն նախաձեռնություն իրականացնել։
Քրիստինեի դասընթացները հենց այս պատկերացումներն են վերանայում։ Այստեղ նա օգնություն ստացողի դերում չէ․ նա գիտելիք է փոխանցում, ուղղորդում մյուսներին և իր օրինակով ցույց տալիս, որ հաշմանդամությունը չի խանգարում լինել նախաձեռնող, հմտություններ ունենալ և առաջնորդել։
Երբ անձնական շփումը փոխում է պատկերացումները
Դասընթացների ընթացքում կանայք ու աղջիկները սովորում են դիմահարդարման գործնական հմտություններ, բայց ձեռք բերված գիտելիքը նախաձեռնության արժեքի միայն մի մասն է։ Այս հանդիպումները նաև հնարավորություն են՝ ծանոթանալու, շփվելու, փորձով կիսվելու և միմյանց ավելի լավ ճանաչելու համար։
Մասնակիցները պարզապես չեն լսում, որ հաշմանդամություն ունեցող կանայք կարող են առաջնորդել ու սովորեցնել․ նրանք դա տեսնում են իրենց աչքերով։ Տեսնում են, թե ինչպես է Քրիստինեն կազմակերպում դասընթացները, աշխատում մասնակիցների հետ և փոխանցում իր գիտելիքները։
Սա կարևոր է, քանի որ մարդկանց պատկերացումները հաճախ ձևավորվում են ոչ թե անձնական փորձի, այլ կարծրատիպերի հիման վրա։ Երբ հաշմանդամություն ունեցող կնոջը տեսնում են գիտելիք փոխանցողի և դասընթացավարի դերում, հնարավորություն են ստանում ճանաչելու նրան իր կարողությունների, հմտությունների ու անհատականության միջոցով՝ ոչ թե միայն հաշմանդամության տեսանկյունից։
Նաիրա Առաքելյանի համար, ով հաշմանդամություն չունի, այս նախաձեռնությունը նաև անձնական նշանակություն ունի․ նրա մայրն ունի ֆիզիկական հաշմանդամություն։
«Մորս փորձն ինձ օգնել է ավելի լավ հասկանալու, թե որքան կարևոր են մարդկանց վերաբերմունքն ու նրանց տրվող հնարավորությունները։ Կարծում եմ՝ պետք է տեսնենք մարդուն իր կարողություններով և չսահմանափակենք նրան մեր նախապաշարմունքներով։ Երբ տեսնում ես, թե ինչպես է հաշմանդամություն ունեցող կինը դասընթաց վարում և իր գիտելիքները փոխանցում ուրիշներին, հասկանում ես, թե որքան կարևոր է մարդկանց հնարավորություն տալ իրենց կարողությունները ցույց տալու՝ նախապես նրանց մասին կարծիք կազմելու փոխարեն»։
Ամալյա Վարդանյանը, ով նույնպես հաշմանդամություն չունի, կարևորում է ոչ միայն նոր հմտություններ ձեռք բերելու, այլև մարդկանց հետ շփվելու և միմյանցից սովորելու հնարավորությունը։
«Ինձ համար այս դասընթացները միայն դիմահարդարում սովորելու մասին չեն։ Դրանք նաև նոր մարդկանց ճանաչելու, փորձով կիսվելու և միմյանցից սովորելու հնարավորություն են։ Երբ դասընթացը վարում է հաշմանդամություն ունեցող կինը, մենք հնարավորություն ենք ունենում անմիջականորեն տեսնելու նրա հմտություններն ու կարողությունները։ Կարծում եմ՝ նման նախաձեռնություններն օգնում են մեզ ավելի բաց լինել միմյանց հանդեպ և ստեղծել այնպիսի համայնք, որտեղ յուրաքանչյուրի մասնակցությունն ու ներդրումը կարևոր են»։
Սաթիկ Նիկողոսյանը, ով ևս հաշմանդամություն չունի, կարևորում է անձնական շփման դերը մարդկանց վերաբերմունքը փոխելու գործում։
«Երբեմն մարդիկ թերագնահատում են հաշմանդամություն ունեցող անձանց կարողությունները պարզապես այն պատճառով, որ առիթ չեն ունեցել տեսնելու, թե ինչ կարող են նրանք անել։ Այս դասընթացները ցույց են տալիս, որ հաշմանդամություն ունեցող կինը կարող է սովորեցնել ուրիշներին, կազմակերպել աշխատանքը և համախմբել մարդկանց։ Կարծում եմ՝ մեզ ավելի շատ նման նախաձեռնություններ են պետք, որպեսզի կարողանանք միմյանց ճանաչել իրական շփման և համատեղ փորձի միջոցով, ոչ թե առաջնորդվել կարծրատիպերով»։
Ներառականություն նշանակում է նաև ճանաչել առաջնորդությունը
Քրիստինեի համար դասընթացները սեփական գիտելիքներն ու հմտությունները փոխանցելու, նախաձեռնողականություն ցուցաբերելու և համայնքի կյանքում ակտիվ դեր ունենալու հնարավորություն են։ Իսկ մասնակիցների համար դրանք ոչ միայն նոր բան սովորելու, այլև հաշմանդամություն ունեցող կնոջը որպես դասընթացավար և առաջնորդ ճանաչելու առիթ են։
Ներառականությունը միայն այն չէ, որ հաշմանդամություն ունեցող մարդիկ կարողանան օգտվել ծառայություններից, մասնակցել միջոցառումներին կամ ստանալ անհրաժեշտ աջակցությունը։ Այն նաև նշանակում է ճանաչել նրանց գիտելիքներն ու փորձը, վստահել նրանց կարողություններին և ստեղծել պայմաններ, որպեսզի նրանք կարողանան առաջնորդել, որոշումներ կայացնել և իրենց ներդրումն ունենալ համայնքի զարգացման գործում։
Հաշմանդամության մասին խոսելիս հաճախ կենտրոնանում ենք այն հարցի վրա, թե ինչ աջակցության կարիք ունեն հաշմանդամություն ունեցող մարդիկ՝ մոռանալով հարցնել, թե ինչ գիտեն նրանք, ինչ կարող են սովորեցնել ուրիշներին և ինչ ներդրում կարող են ունենալ հասարակության մեջ։
Քրիստինեի նախաձեռնությունը հնարավորություն է տալիս այս հարցերին այլ տեսանկյունից նայել։ Հաշմանդամություն ունեցող կանայք ոչ միայն համայնքային ծրագրերի մասնակիցներ են․ նրանք կարող են լինել նաև այդ ծրագրերի նախաձեռնողներն ու ղեկավարները, գիտելիք փոխանցողներն ու փոփոխությունների առաջնորդները։
Իրական ներառականությունը սկսվում է այն ժամանակ, երբ հաշմանդամություն ունեցող մարդկանց ոչ միայն հնարավորություն ենք տալիս մասնակցելու, այլև վստահում ենք նրանց գիտելիքներին, ճանաչում նրանց կարողությունները և տեղ տալիս առաջնորդի դերում։
Քրիստինեն իր օրինակով ցույց է տալիս, որ հաշմանդամությունը չի որոշում՝ մարդը կարո՞ղ է սովորեցնել, կազմակերպել, ոգեշնչել կամ առաջնորդել։ Իսկ դասընթացների մասնակիցները հնարավորություն են ստանում սեփական փորձով համոզվելու, որ յուրաքանչյուր մարդու կարողությունները ճանաչելու համար նախ պետք է նրան հնարավորություն տալ դրանք դրսևորելու։
Երբեմն կարծրատիպերը փոխելու համար մեծ խոսքեր պետք չեն։ Բավական է ստեղծել մի միջավայր, որտեղ մարդիկ կարող են սովորել միմյանցից, տեսնել միմյանց իրական կարողություններն ու հասկանալ, որ համայնքն ավելի ուժեղ է, երբ յուրաքանչյուրն ունի ոչ միայն մասնակցելու, այլև առաջնորդելու հնարավորություն։
